نگاهي به چشم اندازهاي آينده بيوتکنولوژي

درآمد زياد با آلايندگي کم

منتشرشده در روزنامه اعتماد 14 مهر 1388

ترجمه؛ عبدالله مصطفايي

در جهان پيشرفته، يکي از وظايف تکنولوژي آن است که با قابليت هاي خود به مبارزه با مشکلات برخاسته و رفاه و آسايش را براي نوع بشر به ارمغان بياورد. بيوتکنولوژي يا همان فناوري زيستي نيز از اين قاعده مستثني نيست و از اين رو انسان ها سعي دارند پتانسيل هاي اين فناوري را بيش از پيش به منصه ظهور برسانند. قبلاً که قيمت نفت با سرعت صعودي خود در حال ترقي بود، سياستگذاران به اين اميد بودند که با کمک بيوتکنولوژي، جايگزين هايي را براي نفت و مشتقات آن بيابند و از فشار وارده بر اجتماع بکاهند ولي حال که قيمت نفت کاهش يافته و رکود بر جهان حاکم شده است، گروهي به اين فناوري به عنوان وسيله يي براي ايجاد اشتغال و برون رفت از رکود مي نگرند. (در اين ارتباط علاقه مندان مي توانند به مقاله «رهايي از وابستگي به نفت با کمک بيوتکنولوژي» در روزنامه اعتماد مورخ 19/1/1386 مراجعه کنند.) البته مفهوم بيوتکنولوژي در کشورهاي پيشرفته و کشورهاي در حال توسعه نيز متفاوت است، چون در کشورهاي پيشرفته اين فناوري سطوح اوليه خود را طي کرده است و بيشتر به دنبال داروهاي جديد و سامانه هاي ژنتيکي هستند در حالي که در کشورهاي در حال توسعه هنوز اين فناوري توسعه هاي اوليه خود را طي نکرده است ولي در هر صورت کشورها در هر سطحي از اين فناوري که باشند مي توانند از اين ابزار براي افزايش رفاه شهروندان خود به نحو مناسبي بهره برداري کنند. به طور مثال کشورهاي چين و هند از اين فناوري براي توليد سوخت هاي بيواتانول و بيوديزل استفاده کرده اند. (مي توانيد براي اين مباحث به مقالات «در جست وجوي سوخت هاي سازگار با محيط زيست» و «تجاري سازي سوخت هاي زيستي در آغاز راه» در روزنامه اعتماد به ترتيب به تاريخ هاي 6/7/1387 و 29/ 1/1388 رجوع کنيد.) البته در خبرها آمده بود در کشورمان نيز گروهي از علاقه مندان به اين مباحث در پاييز سال گذشته سعي کرده اند با برپايي کارگاه هايي، پيشرفت هاي خارجي را رصد کنند تا بتوانند تلاش هاي داخلي را نيز هم راستا کرده و کشور را از مزاياي اين فناوري بهره مند کنند. متن اين خبر خود گوياي اهميت شناخت اين موضوع براي متوليان امور است که در ادامه ذکر مي شود؛ «کارگاه هاي بين المللي توسعه فناوري هاي نوين در مهندسي علوم زيستي با محوريت بيوتکنولوژي در مقياس کوچک و مهندسي زيست پزشکي با حضور استادان برجسته دانشگاه آخن آلمان و مديران ارشد شرکت کوهنر با همکاري پارک علم و فناوري دانشگاه تهران، مرکز تحقيقات فناوري هاي نوين در مهندسي ژنتيک و دفتر همکاري هاي رياست جمهوري در دانشکده مهندسي شيمي دانشگاه تهران برگزار مي شود.»

---

اخيراً در يک ناحيه کارگري در شمال شرقي شهر شارلوت که يک کارخانه نساجي تمام اقتصاد شهر را به حرکت درمي آورد، يک مجتمع جديد با سنگ هاي ايتاليايي و ساختمان هاي بسيار زيبا و تجهيزات آزمايشگاهي چندميليون دلاري برپا شده است. در اين مجتمع سه ساختمان مدرن قرار دارد که در بالاي يکي از آنها، گنبد بزرگي قرار دارد. اين مجتمع متعلق به شرکت بيوپوليس (Biopolis) است که کمپ اختصاصي براي تحقيقات در زمينه بيوتکنولوژي است. شرکت بيوپوليس اين مرکز را به نام مجتمع تحقيقاتي کاروليناي شمالي نامگذاري کرده و بيش از 500 ميليون دلار براي آن هزينه کرده است. ساخت اين مجتمع نشان دهنده رقابت صنايع بيوتکنولوژي است. لازم به ذکر است که براي توسعه اقتصادي، اين صنايع مورد توجه قرار گرفته اند. در حال حاضر چندين شهر در امريکا مثل شهر Shrevport در لس آنجلس و Huntsville در ايالت آلاباما سعي دارند به نوعي قمار دست بزنند يعني با صرف ميليون ها دلار از ماليات مردم، زيرساخت هايي را به صورت پارک هاي تحقيقاتي و آزمايشگاه برپا کنند تا باعث جذب صنايع مرتبط با بيوتکنولوژي شود. اين صنايع از آن جهت مورد نظر هستند که داراي آلودگي کم و درآمدهاي زياد هستند.

اخيراً در همايش جهاني بيوتک در آتلانتا، 27 ايالت از جمله هاوايي و اکلاهما هر يک حدود صد هزار دلار براي جلب شرکت هاي فعال در اين عرصه هزينه کردند. تمام اين تلاش ها براي يک صنعت با ريسک زياد است که در چهار دهه گذشته، فقط يک سال سودده بوده است. افراد بدبين دو مشکل اصلي را براي رقابت در عرصه بيوتکنولوژي ذکر مي کنند؛ اول آنکه در امريکا پايه هاي اين صنعت در شهرهايي مثل بوستون، سن ديه گو و سانفرانسيسکو قرار دارد يعني اين صنعت نه تنها نيازمند دانشمند است بلکه به افراد مجرب اجرايي نيز براي هدايت صنعت و اخذ مجوزهاي سخت براي داروها نياز دارد. پيسانو استاد دانشکده تجارت هاروارد و نويسنده کتاب «تجارت علم؛ انتظارها، واقعيت و آينده تکنولوژي» است. او در اين زمينه معتقد است «اکثر اين ايالت ها احتمالاً نخواهند توانست از شانس توسعه يک صنعت بيوتکنولوژي پويا در خود بهره مند شوند.»

او مي افزايد شما هميشه مي توانيد تعدادي از انسان هاي فرهيخته را به خدمت بگيريد ولي نياز است مسائل بحراني را نيز حل کنيد. مشکل دوم آن است که بيوتکنولوژي يک صنعت نسبتاً باريک است که فرآيند توسعه محصول آن طولاني است و حتي در اين گروه طويل نيز فقط دسته يي خاص از فرصت هاي شغلي را ايجاد مي کنند مثلاً در امريکا فقط 43 شرکت با پرسنلي بيش از هزار نفر وجود دارد که در زمينه بيوتکنولوژي فعاليت دارد. اين اطلاعات توسط موسسه BioAbility در کاروليناي شمالي استخراج شده است. البته بايد توجه داشت که هيچ تضميني وجود ندارد که روياي توليد يک داروي جديد دقيقاً در همان محلي جامه عمل بپوشد که قبلاً تحقيقات و بازاريابي آن انجام شده است. کارترايت اقتصادداني است که خوشه هاي صنعت بيوتکنولوژي را مورد مطالعه قرار داده است. او به داروهاي ضدلوکميا اشاره مي کند که در دانشگاه علوم بهداشتي اورگون در پورتلند روي آن کار شده است. او مي گويد؛ «تاثير اقتصادي اين تحقيقات در ايالت پورتلند نزديک به صفر بوده است چون حقوق مربوط به ساخت و بازاريابي اين دارو قبلاً توسط شرکت Novartis خريداري شده بود.»

درباره تلاش ايالت ها براي جلب نظر صاحبان صنايع بيوتکنولوژي مي توان به ايالت فلوريدا و ناحيه پالم بيچ اشاره کرد که حدود 510 ميليون دلار را در اختيار موسسات تحقيقاتي قرار داده اند تا آنها بتوانند 545 نفر را استخدام کنند (که در پروژه اصلي، هدف ايجاد 46 هزار فرصت شغلي جديد طي 15 سال آينده است). نيويورک سيتي نيز بيش از 45 ميليون دلار براي توسعه زيرساخت هاي علوم بيولوژيک اختصاص داده است که در ادامه مي توان به تسهيلات ايالت کنتاکي نيز اشاره داشت.

شهرهايي مثل Shrevport وجود دارند که توانسته اند با سرمايه گذاري دولت و بخش خصوصي پارک هايي مانند Intertechscience Park را ايجاد کنند که زيرساخت مناسبي براي افراد خوشبين است ولي افراد بدبين معتقدند فقط يک شرکت بيوتکنولوژي و آن هم به مدت شش ماه (سال 2001) توانسته در اينجا فعاليت کند. البته لوئر رئيس اين پارک است و در جواب توضيح داده است که ساختمان مزبور به عنوان يک دارايي براي پارک به حساب مي آيد و بخش خصوصي علاقه مند است با کمک دولت ايالتي، دومين ساختمان را با هزينه 15 ميليون دلار در بخش بيوتکنولوژي احداث کند. ضمناً چهار شرکت نيز براي ساخت اين ساختمان اظهار علاقه کرده اند. به علاوه طي 30 سال گذشته ساختمان اول نيز سه مستاجر مجزا داشته است.

البته تعدادي از مقامات اقتصادي معتقدند ارزش خوشه هاي صنعت بيوتکنولوژي را تنها با دلار نمي توان بيان داشت. به عنوان مثال پلتون که رئيس شوراي توسعه اقتصادي ناحيه St. Lucie در ايالت فلوريدا است، متذکر شده است ميليون ها دلاري که دولت صرف ترغيب موسسه تحقيقاتي اسکريپس به ناحيه پالم بيچ کرد باعث ايجاد يکسري عکس العمل هاي زنجيره يي شد که ماحصل آن جذب شاخه يي از موسسه Torrey Pines براي مطالعات مولکولي به بندر St. Lucie شد. اين موسسه کمک هاي ايالتي و محلي به ارزش 32 ميليون دلار به همراه يک ساختمان و مقداري زمين دريافت داشت. اينها باعث شد اين ناحيه سريع تر رشد کند و به تخت هاي بيمارستاني بيشتر نياز داشته باشد که اينها ساخت يک بيمارستان 300 تختخوابه را در پي داشت. موسسات تحقيقاتي موجود در اين ناحيه باعث بهبود آموزش علوم و رياضيات شدند که ساخت يک مدرسه نيز از تبعات بعدي آن است. جهت راه اندازي يک شاخه پويا از بيوتکنولوژي ، بعضي از زمينه ها (از تعريف اين صنعت) به فراتر از ژنتيک رفته و زمينه هايي مثل سوخت زيستي، کشاورزي، تجهيزات پزشکي و حتي تحقيقات در زمينه تروريسم زيستي (بيوتروريسم) را نيز شامل شده اند. در شهر کاناپوليس تمرکز صنعت بيوتکنولوژي روي غذا و تغذيه است که اين نه به خاطر تخصص هاي موجود در اين شهر بلکه به دليل وجود شخص پولداري به نام ديويد مرداک است که سلامتي و بهداشت از دغدغه هاي او است و نيز اولين کسي است که ايده تاسيس شرکت بيوپوليس را مطرح ساخت.

مرداک مشاور املاک و مالک شرکت غذايي Dole است و جهت جذب هفت دانشگاه ايالتي از جمله دانشگاه هاي دوک و کاروليناي شمالي، دولت ايالتي را وادار کرده است سالانه حدود 30 ميليون دلار در امور اجاره سرمايه گذاري کند. مسوولان محلي با فروش 168 ميليون دلار اوراق قرضه براي پرداخت هزينه هاي مربوط به زيرساخت هاي مجتمع تحقيقاتي (به مساحت 350 جريب) موافقت کرده اند. مرداک مي گويد او حدود نيم ميليارد دلار براي ساختمان ها، استخدام متخصصان و تجهيزات هزينه کرده است که در بين اين تجهيزات مي توان قوي ترين اسپکتروفتومتر موجود در امريکا را که با رزونانس هسته يي کار مي کند، مشاهده کرد. از اين دستگاه براي کمک به مطالعه مولکول ها استفاده مي شود.

با اينکه نيمي از ساختمان ها خالي بوده و ساخت و ساز کندتر از برنامه پيش مي رود ولي اين مجتمع توانسته است دانشمنداني مثل مري آنليلا را جذب کند که دانشگاه ايلينويز را براي اين مجتمع ترک کرده است. دکتر آنليلا مي گويد دانشمندان زيادي از سراسر دنيا براي کار در اين مجتمع اظهار علاقه کرده اند. البته گروهي نيز به موضوع بدبين بوده و معتقدند شرکت بيوپوليس فقط يک بنگاه املاک است که مي تواند باعث افزايش قيمت اراضي متعلق به مرداک در اين ناحيه شود. بيکر مدير اجرايي شرکت Kryosphers است که در زمينه ذخيره سازي گونه هاي بيولوژيک فعاليت مي کند. او مي گويد؛ «شرکت بيوپوليس يک شرکت بزرگ با جيب هاي گشاد است که دوره خاصي خواهد داشت چون لزوماً همخوان با علايق دولت ايالتي نخواهد بود.» البته شايد بتوان اين حرف ها را فقط گفته هاي يک رقيب دانست.

NewYorkTimes,11Jun.2009